Yumurta Alerjisi Nedir? Belirtileri Nelerdir?

Çocuklarda yumurta alerjisi, gelişmekte olan bağışıklık sisteminin yumurta proteinlerine karşı aşırı duyarlılık göstermesi sonucu ortaya çıkan ve genellikle bebeklik döneminde başlayan yaygın bir besin alerjisidir. İnek sütü alerjisinden sonra en sık karşılaşılan bu tablo; vücutta kızarıklık, ürtiker, egzama alevlenmeleri veya sindirim sistemi problemleriyle kendini belli eder. Ebeveynler için endişe verici olsa da yumurta alerjisinin doğal seyri oldukça olumludur ve çocukların büyük çoğunluğu okul çağına geldiklerinde bu alerjiyi tamamen atlatır. Doğru tanı stratejileri ve kişiye özel beslenme planı ile süreç büyüme geriliği yaşanmadan ve yaşam kalitesi korunarak başarılı bir şekilde yönetilebilir.

Yumurta alerjisi nedir ve neden çocuklarda bu kadar sık görülür?

Yumurta alerjisinin temelinde yatan mekanizma, aslında vücudumuzun savunma ordusu olan bağışıklık sisteminin aşırı korumacı davranmasıdır. Bebeklik dönemi, bağışıklık sisteminin dünyayı tanımaya çalıştığı, dost ve düşmanı ayırt etmeyi öğrendiği bir eğitim sürecidir. Bu süreçte bazen sistem, yumurta proteinlerini zararlı bir virüs veya bakteri zannederek onlara karşı IgE adını verdiğimiz özel antikorlar üretir. Bu antikorlar, yumurta vücuda her girdiğinde histamin gibi kimyasalların salınmasına neden olarak alerjik reaksiyonu başlatır.

Bu durumun neden bazı çocuklarda olup bazılarında olmadığını bilmiyoruz ancak genetik ve çevresel faktörlerin dansı diyebiliriz. Ailede anne, baba veya kardeşte alerjik bir hastalık olması riski artırır. Ancak en belirgin ilişkiyi cildin yapısıyla görüyoruz. Atopik dermatit, yani halk arasındaki adıyla egzama, besin alerjilerinin en önemli habercisidir. Cilt bariyeri bozuk olan bebeklerde, alerjenler hasarlı deriden vücuda sızarak bağışıklık sistemini uyarabilir. Bu nedenle yüzünde veya vücudunda geçmeyen kızarıklık, kuruluk ve kaşıntı olan bebeklerin besin alerjileri açısından değerlendirilmesi kritik önem taşır. Epidemiyolojik verilere baktığımızda, ülkemizde her yüz çocuktan yaklaşık ikisinin bu durumla karşı karşıya kaldığını görüyoruz. Bu oran poliklinik başvurularımızın çok ciddi bir kısmını oluşturmaktadır.

Bu alerji kalıcı mıdır yoksa zamanla yumurta alerjisi geçer mi?

Ailelerin en çok merak ettiği ve endişe duyduğu konu, bu durumun ömür boyu sürüp sürmeyeceğidir. Size verebileceğim en güzel haber, yumurta alerjisinin doğal seyrinin oldukça yüz güldürücü olduğudur. Bağışıklık sistemi dinamik bir yapıdır ve zamanla öğrenme yeteneğine sahiptir. “Oral tolerans” dediğimiz süreçte vücut zamanla yumurtanın aslında zararlı olmadığını anlar ve ona tepki vermeyi bırakır.

İstatistikler bize umut vermektedir. Yumurta alerjisi tanısı alan çocukların yaklaşık yarısı, 5 yaşına geldiklerinde bu alerjiyi tamamen atlatmış olurlar. Okul çağına gelindiğinde bu oranlar daha da artar ve ergenlik dönemine, yani 16 yaş civarına ulaşıldığında çocukların %70’inden fazlası yumurtayı sorunsuz tüketebilir hale gelir. Elbette her çocuğun iyileşme hızı farklıdır. Kimi çocuk 2 yaşında tolere ederken, kimisi için bu süreç ilkokul yıllarına sarkabilir. Bu süreçte biz hekimler, kandaki bazı değerleri takip ederek iyileşmenin ne zaman gerçekleşeceğine dair öngörülerde bulunuruz. Ancak genel tablo tünelin ucunda ışığın parlak olduğu yönündedir.

Yumurtanın beyazı mı yoksa sarısı mı daha alerjiktir?

Yumurta, biyolojik olarak civcivin gelişimi için tasarlanmış, protein deposu bir besindir. Ancak alerji dünyasında yumurtayı bir bütün olarak değil bileşenlerine ayrılmış karmaşık bir yapı olarak ele alırız. Yumurtanın beyazı ve sarısı, birbirinden çok farklı protein yapılarına sahiptir.

Klinik tecrübelerimiz ve bilimsel veriler, alerjik reaksiyonların çok büyük bir kısmından yumurta beyazının sorumlu olduğunu göstermektedir. Yumurta beyazı, sarısına kıyasla çok daha güçlü antijenik, yani alerji yapıcı potansiyele sahip proteinler içerir. Ovomukoid, Ovalbumin, Ovotransferrin ve Lizozim gibi proteinler beyaz kısımda yoğunlaşmıştır.

Yumurta sarısı ise daha farklı proteinler içerir ve bunlara karşı gelişen alerjiler daha nadirdir veya daha hafif seyreder. Bazen “Kuş-Yumurta Sendromu” dediğimiz, evdeki muhabbet kuşunun tüylerine alerjisi olanlarda yumurta sarısına karşı da çapraz reaksiyon gelişebilir ancak bu daha ileri yaşlarda gördüğümüz bir durumdur. Bebeklerde asıl sorun beyazındadır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken ince bir nokta vardır; evde yumurtayı ayırırken beyazının sarısına bulaşma ihtimali her zaman çok yüksektir. Bu yüzden beyazına alerjisi olan bir bebeğe, “sadece sarısını verelim” derken çok dikkatli olunmalıdır çünkü mikroskobik düzeyde bir bulaşma bile hassas bebeklerde reaksiyonu tetikleyebilir.

Başlıca alerjen proteinler şunlardır:

• Gal d 1 (Ovomukoid)
• Gal d 2 (Ovalbumin)
• Gal d 3 (Ovotransferrin)
• Gal d 4 (Lizozim)
• Gal d 5 (Sivetvetin)

Çiğ ve pişmiş yumurta arasındaki fark alerji seyrini nasıl etkiler?

Bu soru, yumurta alerjisi yönetimindeki en büyük devrimlerden birinin kapısını aralar. Eskiden “yumurta yasak” dendiğinde her türlüsü yasaklanırdı. Ancak artık biliyoruz ki ısıl işlem yumurtanın yapısını değiştiriyor. Moleküler düzeyde baktığımızda, yumurta beyazındaki proteinlerin ısıya karşı verdikleri tepkiler birbirinden farklıdır.

Özellikle Ovalbumin (Gal d 2) dediğimiz protein, ısıya karşı son derece dayanıksızdır. Yüksek sıcaklıkta yapısı bozulur ve alerjen özelliğini kaybeder. Buna karşılık Ovomukoid (Gal d 1) ısıya ve mide asidine karşı çok dirençlidir; ne kadar pişirirseniz pişirin yapısını korur ve alerji yapmaya devam eder.

İşte bu ayrım, hastalarımızın kaderini belirler. Eğer çocuğumuz sadece ısıya duyarlı olan Ovalbumin’e karşı hassassa, rafadan yumurtada reaksiyon gösterirken, 180 derecede 30 dakika fırınlanmış bir kekin içindeki yumurtayı afiyetle yiyebilir. Bu duruma “fırınlanmış yumurta toleransı” diyoruz. Ancak eğer çocuk ısıya dirençli Ovomukoid’e karşı da duyarlıysa, o zaman fırınlanmış ürünlere karşı da reaksiyon gösterme riski yüksektir ve diyetin daha sıkı tutulması gerekir. Bu ayrımı yapabilmek için günümüzde bileşene dayalı tanı yöntemlerini kullanıyoruz. Bu sayede çocuğun yiyebileceği formları diyetine ekleyerek hem beslenmesini zenginleştiriyoruz hem de hayat kalitesini artırıyoruz.

Yumurta alerjisi belirtileri nelerdir ve çocuğumda nasıl anlarım?

Yumurta alerjisi kendini tek bir şekilde göstermez; adeta bir bukalemun gibi farklı sistemleri etkileyerek karşımıza çıkabilir. Belirtiler genellikle yumurta alımını takip eden ilk dakikalar içinde veya en geç iki saat içinde ortaya çıkar. Biz buna “erken tip reaksiyonlar” diyoruz. Ancak bazen, özellikle sindirim sistemini tutan tiplerde belirtilerin ortaya çıkması günlerce sürebilir.

En yaygın belirtiler deride görülür. Vücut, alerjenle karşılaştığı anda histamin salgılar ve bu da ciltte ani değişimlere yol açar. Ancak sadece deri değil mide-bağırsak sistemi ve solunum yolları da bu savaştan nasibini alır. Özellikle ek gıdaya yeni başlayan bebeklerde, yumurtayı ağzına alır almaz tükürme, diliyle itme veya öğürme hareketi kesinlikle bir “yemek seçme” davranışı değil vücudun kendini koruma refleksidir ve ciddiye alınmalıdır.

Deri bulguları şunlardır:

• Ürtiker
• Anjiyoödem
• Kızarıklık
• Kaşıntı
• Egzama alevlenmesi

Gastrointestinal sistem bulguları şunlardır:

• Kusma
• Karın ağrısı
• İshal
• Bulantı
• Kanlı kaka

Solunum sistemi bulguları şunlardır:

• Burun akıntısı
• Hapşırma
• Öksürük
• Hırıltı
• Nefes darlığı

Doğru tanı için hangi yumurta alerjisi testleri yapılmalıdır?

Tanı süreci, bir dedektiflik çalışması gibidir ve kesinlikle sadece bir kan tahlili sonucuna bakarak karar verilmemelidir. Yanlış konulan bir tanı, çocuğun gereksiz yere proteinsiz kalmasına ve ailenin boş yere stres yaşamasına neden olur.

İlk adım her zaman detaylı bir öykü almaktır. Çocuğun ne yediği, ne kadar yediği, belirtilerin ne zaman başladığı, pişmiş mi yoksa çiğ mi olduğu gibi detaylar bize yol gösterir. Ailelerin reaksiyon anında çektikleri fotoğraflar bazen yüzlerce testten daha değerlidir.

Daha sonra Deri Prick Testi (SPT) uygularız. Bu test, ağrısız ve hızlı sonuç veren bir yöntemdir. Çocuğun sırtına veya koluna uygulanan yumurta alerjeni, eğer duyarlılık varsa sivrisinek ısırığı gibi bir kabarıklık oluşturur. Ancak burada önemli bir nokta var: Deri testinin pozitif olması tek başına “alerji var” demek değildir. Bu sadece vücudun o maddeyi tanıdığını gösterir. Gerçek alerji tanısı için bu sonucun, çocuğun yaşadığı belirtilerle uyumlu olması gerekir.

Kan testlerinde ise Spesifik IgE (sIgE) düzeylerine bakarız. Burada sadece yumurta beyazı değil yukarıda bahsettiğimiz Ovomukoid gibi alt bileşenlere bakmak, alerjinin şiddetini ve ne zaman geçeceğini tahmin etmemizde bize kılavuzluk eder.

Tanıda “Altın Standart” dediğimiz yöntem ise Oral Besin Yükleme Testidir. Eğer test sonuçları şüpheliyse veya çocuğun artık iyileşip iyileşmediğini anlamak istiyorsak bu testi yaparız. Hastane ortamında, acil müdahale ekipmanlarının hazır olduğu bir odada, çocuğa çok küçük miktarlardan başlayarak artan dozlarda yumurta yedirilir. Bu test asla evde denenmemelidir.

Kullanılan tanısal yöntemler şunlardır:

• Anamnez
• Deri prick testi
• Serum spesifik IgE ölçümü
• Bileşene dayalı tanı
• Oral besin yükleme testi

Yumurta alerjisi olan çocuklar aşı olabilir mi?

Aşı konusu, ebeveynlerin kafasını en çok karıştıran ve ne yazık ki şehir efsanelerinin en çok dolaştığı konulardan biridir. Özellikle Kızamık-Kızamıkçık-Kabakulak (KKK) aşısının üretim aşamasında tavuk embriyosu kullanıldığı için, aileler bu aşıyı yaptırmaktan korkarlar. “Ya çocuğum aşı olurken şoka girerse?” endişesi çok yaygındır.

Ancak bilimsel gerçekler ve ülkemizde yapılan binlerce hasta ile yapılan  çalışmalar içimizi rahatlatmaktadır. Güncel veriler, KKK aşısının içindeki yumurta proteini miktarının ihmal edilebilir düzeyde olduğunu göstermektedir. Yumurta alerjisi olan hatta anafilaksi (şok) geçmişi olan çocuklarda bile bu aşı güvenle yapılabilir. Aşı öncesinde herhangi bir test yapılmasına gerek yoktur. Önemli olan aşının tam teşekküllü bir sağlık merkezinde yapılması ve aşı sonrası çocuğun  en az 30 dakika gözlem altında tutulmasıdır.

Grip (İnfluenza) aşıları ise üretim teknolojisine göre bir miktar daha fazla yumurta proteini içerebilir. Ancak son yıllarda üretilen grip aşılarında bu miktar oldukça düşürülmüştür. Ağır yumurta alerjisi olan çocuklarda grip aşısı, Alerji Uzmanı kontrolünde ve uygun aşı seçilerek yapılabilir. Sarı humma aşısı gibi daha nadir yapılan aşılar ise yüksek protein içerdiği için özel protokoller gerektirir.

Dikkat edilmesi gereken aşı grupları şunlardır:

• Kızamık Kızamıkçık Kabakulak
• İnfluenza
• Sarı humma

Fırınlanmış yumurta merdiveni yöntemi nedir?

Son yıllarda alerji yönetiminde felsefemiz değişti. Eskiden “kaçınma” odaklıyken, artık “güvenli maruziyet” odaklıyız. Bağışıklık sistemine düşmanı tamamen unutturmak yerine, onu zararsız bir kılıkta tanıtmak iyileşmeyi hızlandırıyor. İşte “Fırınlanmış Yumurta Merdiveni” budur.

Yumurta, unlu bir karışımın (kek gibi) içinde 180 derece fırında en az 30 dakika piştiğinde, “matrix etkisi” dediğimiz bir olay gerçekleşir. Un proteinleri, yumurta proteinlerini hapseder ve ısı ile birlikte yumurtanın alerjenik yapısını bozar. Bu sayede direkt yumurta yediğinde şişen çocuk, bu özel keki yediğinde hiçbir sorun yaşamayabilir.

Bu yöntem basamaklı bir merdiven gibidir. En alt basamakta fırınlanmış kek bulunur. Çocuk bunu tolere ederse, bir süre sonra daha az pişmiş formlara (örneğin krep veya waffle), en sonunda da direkt haşlanmış yumurtaya geçilir. Bu süreç aylar, bazen yıllar sürer. Bu merdiveni tırmanmak, sadece çocuğun diyetini genişletmekle kalmaz, aynı zamanda bağışıklık sistemini eğiterek doğal tolerans gelişimini tetikler. Ancak tekrar vurgulamak gerekir ki bu merdivene başlama kararı ve dozaj ayarlaması mutlaka hekim tarafından yapılmalıdır. Kontrolsüz denemeler ciddi reaksiyonlara yol açabilir.

Merdivenin basamakları şunlardır:

• Fırınlanmış kek
• Krep
• Waffle
• Haşlanmış yumurta
• Rafadan yumurta

Gizli yumurta kaynakları nelerdir ve etiket okurken nelere dikkat etmeliyiz?

Alerjiyle yaşamak, iyi bir dedektif olmayı gerektirir. Markete girdiğinizde elinize aldığınız her paketin arkasını okumak, yaşam biçiminiz haline gelmelidir. Sadece “İçindekiler” kısmında “Yumurta” yazısını aramak yetmez. Endüstriyel üretimde yumurta, kıvam verici, parlatıcı veya bağlayıcı olarak birçok farklı isimle karşımıza çıkabilir.

Özellikle lizozim maddesine dikkat çekmek isterim. Bu madde yumurta beyazından elde edilir ve koruyucu olarak peynirlerde, diş macunlarında ve bazı ilaçlarda kullanılır. Çocuğunuza peynir yedirirken aslında yumurta proteini yediriyor olabilirsiniz. Ayrıca pastaneler ve restoranlar çapraz bulaşma açısından en riskli yerlerdir. Aynı kapta çırpılan, aynı bıçakla kesilen ürünler, yumurta içermese bile yumurta proteini taşıyabilir.

Bir diğer önemli konu da çapraz reaksiyonlardır. “Çocuğum tavuk yumurtası yiyemiyor, bari bıldırcın yumurtası vereyim, o şifalıdır” düşüncesi son derece yaygın ama bir o kadar da yanlıştır. Tavuk yumurtası ile bıldırcın, ördek, kaz ve hindi yumurtaları arasında yüksek oranda benzerlik vardır. Tavuk yumurtasına alerjisi olan bir çocuğun bıldırcın yumurtasına da tepki verme ihtimali çok yüksektir. Bu nedenle doktorunuza danışmadan alternatif yumurtalar denenmemelidir.

Uzak durulması gereken bazı gıdalar şunlardır:

• Mayonez
• Mereng
• Bebe bisküvisi
• Erişte
• Pasta
• Dondurma
• Köfte harcı

Etiketlerde aranacak teknik terimler şunlardır:

• Albümin
• Globulin
• Lizozim
• Ovalbumin
• Ovomukoid
• Vitellin
• Lesitin

Anafilaksi riski ve acil durumlarda yapılması gerekenler nelerdir?

Yumurta alerjisi, maalesef ki çocuklarda en sık anafilaksiye (alerjik şoka) neden olan besinlerin başında gelir. Anafilaksi, vücudun alerjene verdiği ani, şiddetli ve potansiyel olarak hayatı tehdit eden bir tepkidir. Nefes darlığı, ses kısıklığı, bilinç bulanıklığı, tansiyon düşmesi ve yaygın morarma gibi belirtilerle kendini gösterir.

Böyle bir durumda saniyeler bile önemlidir. Yapılacak ilk ve en önemli müdahale Adrenalin (Epinefrin) uygulamasıdır. Ailelerin en sık yaptığı hata, bu durumda antihistaminik şuruplara veya kortizonlu ilaçlara güvenmektir. Unutulmamalıdır ki bu ilaçlar sadece kaşıntıyı alır, anafilaksiyi durduramaz. Anafilaksinin tek panzehiri adrenalindir.

Hekiminiz tarafından reçete edilen adrenalin oto-enjektörleri (halk arasında “alerji iğnesi” veya “kalem iğne” olarak bilinir), her zaman çocuğun yanında, okul çantasında veya bakım veren kişinin çantasında bulunmalıdır. Bu iğneler, kıyafet üzerinden bile bacak kasına yapılabilecek şekilde tasarlanmıştır. İğneyi yaptıktan hemen sonra 112 aranmalı ve çocuk en yakın acil servise götürülmelidir. “Acaba geçer mi?” diye beklemek en büyük risktir. Adrenalinin yan etkileri (çarpıntı, titreme), hayat kurtarıcı etkisinin yanında önemsizdir.

Acil durum çantasında bulunması gerekenler şunlardır:

• Adrenalin oto enjektörü
• Yazılı acil eylem planı
• Antihistaminik şurup
• Kortizon tableti
• İnhaler ilaç

İleri düzey tedaviler ve oral immünoterapi mümkün mü?

Yumurta alerjisi olan çocukların çok büyük bir kısmı, yukarıda anlattığımız gibi zamanla ve fırınlanmış ürün desteğiyle doğal yoldan iyileşir. Ancak küçük bir grup hasta vardır ki alerjileri çok şiddetlidir, yıllar geçmesine rağmen düzelmez ve “bir damlası bile” ciddi reaksiyonlara yol açar. Bu çocuklar için hayat, sürekli bir korku tünelinde yaşamak gibidir:

İşte bu seçilmiş vakalarda “Oral İmmünoterapi” (OIT) adını verdiğimiz duyarsızlaştırma tedavisi bir umut ışığı olabilir. Bu tedavi, “çivi çiviyi söker” mantığına benzer. Çocuğa, hastane ortamında, çok hassas terazilerle ölçülmüş miligramlık dozlarda yumurta proteini verilmeye başlanır. Aylar süren bir programla doz yavaş yavaş artırılır. Amaç bağışıklık sistemini bu proteine alıştırmak ve tolerans eşiğini yükseltmektir.

Bu süreç zorlu ve risklidir; tedavi sırasında alerjik reaksiyonlar görülebilir. Bu nedenle sadece deneyimli merkezlerde uygulanır. Son yıllarda Omalizumab (anti-IgE) gibi biyolojik ilaçların bu tedaviye eklenmesi, başarı oranlarını artırmış ve yan etkileri azaltmıştır. Bu tedavi alerjiyi tamamen yok etmeyebilir ancak çocuğun yanlışlıkla yediği bir parça kek yüzünden yoğun bakımlık olmasını engeller, ki bu da aile için paha biçilemez bir güvenlik hissidir.

Tedavi sürecinin hedefleri şunlardır:

• Kaza ile alımlarda reaksiyonu önlemek
• Anafilaksi riskini azaltmak
• Yaşam kalitesini artırmak
• Beslenme çeşitliliğini sağlamak
• Sosyal hayata katılımı kolaylaştırmak